RUNA KAY

NAPAYUKUYKICHIK

Hinantinpi Qichwa masiykuna, kay chusaqlla puriq intirnit nisqata mañarikuspaymi, kunanmantapacha qamkunawan kuchka rimaykanakuspa tiqsimuyuntinman chayarqusun. Kaypiqa Qichwa kawsayninchikta, astawanraq kallpancharisun. Kusi puywa, chuya yuyay wayralla ñancharikuspa. Machunchikunapa, kuraqninchikkunapa yachayninwan kallpachaykukuspa, Apunchikkuna, Pachamamanchik munanqam qalilla purinanchikta.

Qichwa kawsayninchikrayku, maypipas, qaynapas, kunanpas, haykaqpas.

1: Qullqiyuqña kaspapas amapuni wasiykiman chayana ñanta chinkachinkichu.

2: Munaywanqa imapas atinallami, wañuypas mana wañuy.

3: Manami yanqa utirayanachu, atuqmi llallirquwasunman.

4: Ama pitapas waqachinkichu, wiqinman chayaspataq kuyay puriwaq.

CHULLPI HARAWI

Paray wichay lluqllapa apamusqan rumi,

ñan patapi mana rumichay atina,

purikuqkuna mitkachiq rumi.

Sapa paraptin sunquyki muyuchiq,

Mana munaptiykipas chakiyki kallkayachiq,

Qamtaqsi mayu kanki, ñuqataq tuytuq rumi kasaq:

Maymanchá apawanki,

chaymanchá qatisqayki,

Ichari maypichá saqiwanki,

chaypichari suyasqayki.




domingo, 27 de marzo de 2011

P U K L L A Y W I C H A Y

Qulla mikuy wichay, puquy wichay.

Sapa llaqtakunapimi kunan killakuna Pukllay quñirin. Ichaqa, qasa patapi, urqu patapi, wayqu uraypi, qataqatapi, pampapampapi llaqtakuna kawsayninkumanhinami chay raymitaqa aparinku, manami kikinchu takikunapas, tusuykunapas, sunqunña, yuyayninña kikin kaptinpas.
Wakinmi, kachanchasqa sachata pampapi sayarachispa, chay wituy yuyay, warmi qari hapinaykukuspa muyupi tusunku. Chaypaqqa sumaq pacharisqa, yuraq hakuwan uyanku llusiykusqa, sirpintina nisqawan wallqaykusqa. Kay pampa uray llaqtakunapiqa guitara, mandulina, lawata waqayninpi takinkupas, tusunkupas.
Urqu wichay runakunañataqmi maypichus willkarana, apukunawan sunquchakuna kancha, kan chayman rinku, chaypimi huñunakuspa raymichakunku, chaymanmi allinniq kawallupi puririnku, warmiyuqchus, mana warmiyuqchus, kasqankumanhina sumaq pacharisqa, wiqawninkupi puna punchucha watarisqa, pinkulluta, tinyata waqaykachispa, yuraq wipalata maywiykuspa. Chayarquspataq, Kapillata kiwyu hina muyuylla muyunku. Kapillapas chay punchawpaq may munay kachancharisqa, tukuy niraq puna qurakunawan, tukuy niraq tikakunawan, qulla mikuykunawan wallqaykachisqa. Chaypi huñunarikuspankumi, pachamamata samincharikunku, tinkarikunku, chaymantataq aycha qaspata, wachatata, mikuykarinku, aqata upyarinku, achwanta kallpacharikuspataq sapa ayllu chinpapura tusuykunku.

Ayakuchupirí, paykunapas yachasqankumanhina, pasaqtan tusunku llaqta chawpikunapi, chansanaykukuspa, kaminaykukuspa, yuraqlla pacharisqa. Paykunaqa atipanakuypi llaqta hunta puririnku, mana saykuy, guitarra, mandulina, taqrarara, banda nisqawan, punchaw punchaw tusunku mana haykaq tukuy.

Punupirí, paykunaqa qapiru banda nisqawanñataq, Candelaria sutiyuq virgen sutinpi qachwanku, achkachachaq punchaw tusunku. Ichaqa punupis manayá uk llaqtallachu, chaypiqa qichwa, aymara runakuna kachkankuraq, ñawpa yachay yuyaywan kawsaqkuna.
Punupiqa, ñawpaqtaraqmi wasinkuta challarinku, tinkarinku, qunpurinku, chaymantataq chakraman, uywakuna michinaman puririnku, chaypi paykunawan kuchka quchurikunankupaq.

Ichaqa manami yanqa tusuyllachu, yanqa puriyllachu. Achwanpas pachamamapa mikuy quwasqanchikmanta añanchakuspami, musuq kawsay rikurimuptin, achwanraq kusi kawsaq kananpaq.
Ñawpaqpas, kunanpas, kay raymikunaqa qulla mikuykuna rikurimuptinmi, kusikuymanta, achwantaraq sumaqta puquyta tukuykunanpaq. Chaymi wakin llaqtakunapiqa kunankamapas, chay punchawkunaqa mikuykunawan rimarinakunku, qumpurispa kallpacharinku, kusirichinku, uk sipaspas kanman hina munakuywan pikapika nisqawan wichiykamunku, sirpintinawan wallqaykachimunku, chaymi mikuykunaqa achtawanraq wiñarin, puqurin, mirarin.
Uywakunatapis wakin llaqtapiqa takunku, chimpunku, qulla mikuykunawan, miski rurukunawan wallqaykachinku, ninrinpipas sumaqta tikaykachinku. Chaymi sumaqta paykunapas mikuykunahina, wiñarinku, puqurin, mirarinku ima.
Kay killakunallapitaqmi, waynakunapas, sipaskunapas, yananchakuyta qallarinku, chayraykumi Pukllay nispa sutichakun, pukllaspa, pukllaspami paykunaqa maskanakunku, riqsinakunku, tarinakukunku, chayna kuchkacharikuspankumi paykunapas mirayta qallarillankutaq.
Wakin llaqtakunapiqa kachkanraqmi Pasya, Tika pallana, warmi suway raymikuna, chaypimi munanakuy, yananchakuy qallarin. Apurimaq chiqanpi, Qutanapampas uchuy llaqtankunapi kachkanraqmi.

viernes, 11 de marzo de 2011

Boston Llaqtapimi Puripakamurqani

Kaypimi Boston sutiyuq llaqtapi puripakamusqaymanta futukuna urqusqayta warkuykamuni, chaypiña yachankichik imaynami chay llaqta kasqanta.
Tukuy munakuyniywan,
Willkamaru

miércoles, 23 de febrero de 2011

QICHWA RIMAQ RUNAKUNA PISIYAPUCHKANCHIK

Manami yanqachu, qichwa rimaq runakunaqa pisiyapuchkanpunimi. Qichwa llaqtakunapi pisiyapuchkanku, karu llaqtakunapitaqmi yapakuchkanku. Chaynami chay, imanasunmi kunan, kunanchá kunanqa. Kaypim churaykamuni, imaynas chay Kañaris runakuna, Kahamarka chiqanpi manaña qichwataqa rimapunkuñachu, machumachullanña, payachakunallaña, waynakunaqa, qipa wiñaykunaqa kapunchu. Imaraykupunimk chay, achka llakim chaykunamanta rimay. Allimanta uk kutipaq qillqata wakirachichkasaq.
Munakuywan,
Willkamaru

HAYKAPUNITAQ KANCHIK

HAYKAPUNITAQ KANCHIK,
Kay Piriw mama llaqtapiri haykapunitaq qichwa rimaq runakunari kanchik. Sapa yachaysapa tukuqkunami munasqankuta rimanku. Haykaqtaq yupanarukusunman chiqantapuni. Ichaqa Arguedas taytanchikpa nisqanhina KACHKANCHIKRAQMI hinantin tiqsimuyupi. Mayraq yuyaychakuna, sunquchakuna, amapuni wañuymanqa, kawsaymanpuni,
Willkamaru,

PUKLLAY

SAPA LLAQTAPI PUKLLAY KARNAWAL QUÑIRICHKAN. ICHAQA IMARAYKUTAQ CHAY RAYMICHAKUYTA RURANCHIK. ÑUQA CHAYMANTA QILLQARAMUSAQ, KUNANQA QAWARILLASUN IMAYNATAS QICHWA RUNAKUNA TAKINKU, TUSUNKU, KAWSANKU CHAYTA.

QUCHAPAMPAPI,


CHIMBURASU,


AYAKUCHUPI,


APURIMAQ,

domingo, 20 de febrero de 2011

QICHWA MASINCHIK

CHAY SINATA ECUADOR MASINCHIKKUNAQA RIMANKU. SUNQUWAN UYARISPAQA CHUYATAMI IMANISQANTAPAS HAPISUN. HUKLLAMI KANCHIK QICHWA RUNAKUNAQA.

ARANWA

SICHUS ALLINTA QAWASUNCHIK ACHUKUNAPA RURASQANTA, PURISQANTA, CHAYQA YACHASUNMI IMA RIMASQANTAPAS. PAYKUNAPURA MUNANAKUSPA, PIÑACHINAKUSPA SUMAQTA KAWSAKUNKU. CHAYMANTAPAS YACHANALLATAQ, UYWANCHIKKUNAPAS TUKUYTA YACHACHIWANCHIK.

QICHWAPI SALSA TAKI

KUNANQA CHAYÑATAQ, ICHAQA ALLINPASCHÁ KANMAN. CHAYTA TAKISPA, TUSUSPA IMA ACHWANCHU WAYNAKUNA QICHWA KAWSAYNINMAN KUTIRIMUNKUMAN. QICHWA RIMAYLLAPAQ ALLINYÁ KACHKAN, QICHWA KAWSAYNINCHIKPAQRÍ. CHAYTAMI QAWARINA, YUYAYCHARIKUNA.

TAYTAY ARGUEDAS

Michigan, 01/18/2011

ARGUEDAS TAYTANCHIKPA PACHAK WATANTA YUYARISPA

Manaraq llamkayta qallarichkaspa Edwin Montoya kuraqninchikpa takisqanta uyariyku. Payqa unayña Arguedasninchik sutiyuq takita takirqa.


Chaymanta, Arguedasta kikinta uyariyku, takiqta, rimaqta. Alwirhas saruy takita yachaspa takiyku. Chaymantapas  wañunan patapi chaski qillqakuna qillqasqanta ñawinchallaykutaq.

Tukunaykupaqtaq, Arguedasta achtawan riqsiykuspa, yachakuqkunaqa yuyaycharikuspa sunqunkupa nisqanta kaynata qillqaykunku:

“Arguedas tukuy tiqsimuyumanta tiqsimuyupaq, haylli, haylli.” Urpi
“Arguedas qichwa kawsayta takin, KAWSACHUN.” Sallqa
“Arguedas qichwapi qillqaspa tiqsi muyuman haywarin” Illary
“Arguedas achwan allin runa.” Illapa
“Arguedas hatun qichwa sunquyuq.” Amaru,
“Kawsachun Arguedas, Kawsachun.”
Chayta nispan llamkayta qallariyku. Arguedasqa tiqsimuyu runapa sunqunpim, yuyayninpim kawsan, manam llaqtallanchikllapichu.
Wakin yachakuqkunapas manam qipakunkuchu, paykunaqa harawikunata, watuchikuna Arguedas taytanchikpa sutinpi qillqanku. Wakillanta mastarimusaq:

ARGUEDASPAQ HARAWI
ARGUEDASPA RIKRANPI ALLPALLANSI RIMAWANKU,
ARGUEDASPA MAKINPI AQULLANSI UNANCHAWANKU,
URQUMAN KUYAYMANTATAQSI WAQAYUKUN,
PAMPAMAN LLAKIYMANTATAQSI TAKIYUKUN.

MAYPITAQ KUNANRI SIMINTA TARISUN,
MAYPITAQ KUNARI QALLUNTA UYARISUN,
PAMPATA CHINPASPA CHAKINTA QATISUN,
URQUTA ATIPASPA MAKINTA HAPISUN.
  (Puka Rahu)


QICHWA HAYKUKUNA

1). PUKYUMANTA
MAYUMANTA
KUNKAYKITA
UYARIYKU.

2). URQUPATAPI
QUCHAPATAPI
SIMIYKI SUYASPA KACHKAN.

3). HATUN ILLAPAY
SINCHI KALLPAYUQ
KAWALLU MANCHAKUN.

4). QUCHA PATAPI
PUYU TIYAPTIN
TAKIPTA UYARINI.

6). PUKYUMANTA
LLUQSISPA
LLULLUTA
MIKUSPA
TURU PURIN.
(Atuq)

WATUCHIKUNA

IMASMARI, IMASMARI

1) IMATAQ KANMAN: CHUPANTA AYSAPTIYKI ÑAWINTA WISQAN, CHUPANTA KACHARIPTIYKI ÑAWINTA KICHAN. IMATAQ KANMAN.

2) IMASMARI IMASMARI, IMATAQ KANMAN: ACHKA YURAQ SISIKUNA YANA ALLPAPI MANA KUYUSPA PURICHKANKU. IMATAQ KANMAN.

3) IMASMARI, IMASMARI, IMATAQ KANMAN: ACHKA ÑAWIKUNAWAN CHUPANTA TIKRACHIPTIYKIQA KULLUTA MIKUN. IMATAQ KANMAN.
 (Puka Rahu)


SIMIYKUNA
KUNAN TUTAMANTA, ÑAWPAQ SIMIKUNA MUHUKUNAHINA TIKARICHKANKU,
PAPA MUHU, SARA MUHU, TARWI MUHU,
TUKUY HINANTIN YURAQ RAPIMAN HAMUSQAKU.
HANAQ PACHAMANTA UMAYMAN HAYKUMUSQAKU.
HANAQ PACHAMANTA PAPARAPAS WAQTAMUCHKAN,
RAPITAPAS QARPAMUCHKAN.
CHAYMI KUNAN TUKUY MUHUKUNA,
PARAWAN WIÑACHKANKU.
TUKUY YACHASQAY TATICHKANCHU,
HAQAY URQUMANTA RUQUQUMUCHKAN,
IMATAQ RURAYTA MUNACHKAN,
ICHAPASCHÁ RIMAYTA MUNAN,
MUNAPTINQA ÑUQA RISAQMI,
KAYPI SIMIYKUNATA SAQISAYKI.
Wayra)

sábado, 19 de febrero de 2011

TIQSI MUYUPIMI QICHWATA YACHACHKANKU

Republica Checa chiqanpi, Praga sutiyuq llaqtapi  runakuna Qichwata yachachkasqaku. Chaymi chay youtube nisqaman warkuykamusqaku Yakub yachakuqpa napayukuyninta. Chayta uyarisun. 
Maypiña kaspapas qamkunapas llaqtamasiykuna, qichwamasiykuna chay qichwanchikwan sunquchakuq karu runahina manachu rimaykaramuwaqchik, ichaqa allimanta atillasunmi. Kusilla, wayralla purikusun.

MI-02-19-2011 

lunes, 14 de febrero de 2011

QICHWAPI TAKISUN

Kay takitami Youtube nisqapi warkusqata tarini, Luis Ayvar qichwa masinchikmi waqa waqaytaraq takin. Achwan allinmi mana qichwa yachaqkuna takiy yachananpaq, takispa takispa qichwa yachanankupaqpas. Ichaqa llapanchik  uyarinanchik, qichwa kawsayninchikwan sunquchasqa, kallpachasqa purinapaq. Tukuy munakuywan llaqtamasiykuna, qichwa masiykuna napayakamuykichik.



MI. 02-14-11.

domingo, 13 de febrero de 2011

MUNAKUSQAYPAQ

 MA. CARMEN
QAMWAN ÑUQAWAN UK KAWSAYLLAPI SUTUQMI KANCHIK. 
KAYPIPAS MAYPIPAS QAMMI MUNAKUSQAY WARMI KANKI. 
CHAY NISPAMI, KAY RITIPI TUKUY SUNQUYTA CHURAYKAMUNI, CHASKIYKUWAY YANALLAY, AMATAQ MUNAKUYNIY CHULLUYACHUNCHU.



MI. 02-13-11

miércoles, 26 de enero de 2011

WIQI


Kay tikatam Chuquyu aylluman purisqay ñanpi tarirqani. Chuquyuqa, Challwawachu llaqtapi, Qutanapampa-Apurimaq chiqanpi. Wakin llaqtapiqa paray tika nispa sutichanku, chuquyupi runakunataqmi Wiqi ninku, wirhinpa wiqin nispa. Chayna llaqtanchikkunapiqa tukuy niraq sumaq tikakuna wiñan. Chayna tikakuna rikuriptinqa runakunaqa may kusisqa purikachanku, imaraykuchus para qallarimuyña kaptin, parawantaq tarpuy quñiriptin. Chay tikakunap, yakukunap-unukunap, rumikunap, puyukunap, uywakunap, quyllurkunap, tukuy kay pachapi kawsaqpa willakusqanmi Pachayachay.

viernes, 21 de enero de 2011

ÑAWPA QALLUNCHIKKUNA TAKYACHINAPAQ

Richard Littlebear sutiyuq runan kay qillqata inglés qallupi qillqarqan, ñuqataq qichwaman tikrarquni.


América mama llaqtapi ñawpa qallunchikkunaqa mana qillqasqallam kawsakurqanku. Chayraqmi kimsa pachaq qhipa watakunallaraq wakin qallunchikkuna qillqasqa rikhurin. Chayta yuyayuyarispan kananchik maypachachus qallunchikta yachachispa.
Chaykunatam mana qunqasunnanchu, manataqmi ñawsahina qatillasunmantaqchu wak runakunap tukuy imaymana ruwasqanta: paykuna imaynatachus qallunkunata yachachinku chay hinatachu ñuqanchik qhichwa qallunchikta yachachisunman, nitaqmi nisunmanchu: imaynatachus gringo rimayta yachachiwarqanchik chhaynata qallunchikta yachachisun nispa.
Chaykunata mana qawarisqanchik raykun, lliw qallunchikkuna yachachiy yuyaywan llamkaykuna manapuni allin puchukaymanchu chayanku, chaymi lliw ima ruwasqanchikpas urmaylla urman, manataq ima ruwasqanchikpas rikhurinchu.
Chhaynata rimarispan Littlebear qillqanta qallirin. Chaymantataqmi sumaq harawita qillqallantaq. Chayta allinta ñawirispa ichachu imallatawanpas rurayta atisunman. Chaykunawantaq yanapakusun mama qallunchikkunata sumaqta takyachinapaq, wiña wiñay kawsananpaq.
Wakinkuna nirqanchik: rimayninchikkunata qillqasun, nispa, hinata ruranchik, chaywanpas kay América mama llaqtapi ñawpa qallunchikkunaqa wañullachkankupunim.
Chaymantapas nillanchiktaq: qillqana simi pirwakunata rurasun sapa qallunchikkunapaq, nispa, chaytapas rurallanchiktaq, chaywanpas qallunchikkunaqa wañuylla wañuruchkanku.
Chaymantapas nillanchiktaq: kuraq yachaywasikunamanta qallu kamayuqkunata hurqusun, paykuna qallunchikta yachaspa qawananpaq, nispa, chaytapas rurallanchiktaq, chaywanpas qallunchikkunaqa wañullackkankupunim.
Chaymantapas nillanchiktaq: yachachisun ayllumasinchik runakunata, paykunapuni qallunchik kamayuq kanankupaq, nispa, chaytapas rurarpallanchiktaq, chaywanpas qallunchikkunaqa wañuykullachkankupunim.
Chaymantapas nillanchiktaq: qullqita mañakusun tata Waminkamanta iskay qallupi, iskay kawsaypi yachachiynapaq nispa, chaytapas rurallanchiktaq, qullqitapas tarinchik, chaywanpas qallunchikkunaqa wañurikapullachkankupunim.
Chaymantapas nillanchiktaq: yachaywasikunapi qallunchikkunata yachachichunku, nispa, chaytapas rurarpallanchiktaq, chaywanpas qallunchikkunaqa wañullachkankupunim.
Chaymantapas nillanchiktaq: imayna kawsayninchikmanhina panqakunata rurasun, nispa, chaytapas rurallanchiktaq, chaywanpas qallunchikkuna wañuylla wañurallanku.
Chaymantapas nillanchiktaq: yanapachikusun allin umayuqkunawan, qallu kamayuqkuna, qallunchikkunata yachachinankupaq, nispa, chaytapas rurarpallanchiktaq, chaywanpas qallunchikkunaqa wañullachkankupunim.
Chaymantapas nillanchiktaq: Grabadora-man machukunaq rimasqanta churasun, nispa, chaytapas rurallanchiktaq, chaywanpas qallunchikkunaqa wañuyllam wañupuchkanku.
Chaymantapas nillanchiktaq: haku rurasun video-nisqakunata, chaypi machunchikkunata qallunchik rimachkaqta, imaymana rurachkaqta churasun, nispa, chaytapas rurallanchiktaq, chaywanpas qallunchikkunaqa wañupullachkankupunim.
Chaymantapas nillanchiktaq: kunanqa CD-ROM-nisqapi qallunchikkuna rimaq runakunata churasun, nispa, chaytapas rurallanchiktaq, chaywanpas qallunchikkunaqa wañupullachkankupunim.
Chaywanpas piñataqchá ninqa: achwan pikunachus qallunchik rimaqkuna kanraq chaykunata rankachurpasun, nispa. Chaymanta qallunchikkuna rimaq manaña kaptin, paykunata kawsarichispa rimanallankupaqpuni, nispa. Chaykuna rurana kamaqa lliwñachá tukukusun, rikcharimunankupaqtaq manaña pi rimaqmasinku kanqañachu, nitaq pipas uyarinqachu, yachanqachu, hapinqachu imatachus nisqanta.
Imatañataq rurasun mana qallunchikkuna wañunanpaqri.
Kay qillqapin niwachkanchik, manam ima rurasqanchikpas, pi minkakusqanchik allin umasapa runapas qallunchiktaqa kawsachinqachu, sichus mana ñuqanchik rimasunchu chayqa. Chayraykum ñuqanchikpuni qallunchik wañuchiqqa kasun, mana wawanchikkunawan rimaspa, maypiña tarikusqanchikpipas mana qallunchikta rimaspa.
Chaymantapas nillawanchiktaqmi: -ama pinqakusunchu imayna qallunchik kasqanmanta, nispa. Amapuni nisunchu: -manam allinchu nispaqa; amapunim nisunchu: -paykunan, chaykunan, haqaykunan, chaqaykunan, qamkunan qalluyku wañuchiq kankichik nispapis. Amaña mana allin ñawpa kawsayta yuyarispa kunanmantapacha tukuy sunquwan imaymana atisqanchikta rurasun. Ichaqa yachananchikmi haykaq, imapachapi, ima ruraytapas, imaynatam wakin llaqtakunapi qallunku taqyachinanpaq rurachkanku chaytapas qawarispa. Manam imapas rurarpayllachu, achtawanpas sunquchakuspa, yuyaychakuspa imatapas rurana.
Quchapampa, tika panchiy killa
Kay qillqan rikhurirqa: G. Cartoni (ed) Stabilising Indigenous languages. Flagstaff, Arizona. Northein Arizona University. Pp. xiii – xv.

sábado, 15 de enero de 2011

ARGUEDASPAQ HARAWI

WAÑUY RAYMI

ARGUEDAS TAYTANCHIKTA YUYARISPA

Taytay Arguedas
Kaypim kachkani, qariy qari maqtaqa, qamta taytachaykukuspa, qamman sayapaykukuspa,churiykichu ichari willkaykichu kanipas. Qichwa runami kachkani:
RIQSIYKUWAY
Munankichu willanayta, maymantachus kani chayta, (2)
Utuparaq sunqunmanta, Antapampa llaqtaymanta,
Sallqantaypa qipanmanta, Apurimaq suyumanta.
Munaykichu willanayta, imapunin sutiy chayta, (2)
Sutillayqa Willkamaru, pachamamaq wawan kani,
Willkamaru ñuqa kani, riqsiykuway, qawaykuway.
Munankichu yachaykuyta, pipunitaq kani chayta, (2)
Ñuqallayqa supay maqta, kayllapipas, mayllapipas
Ñuqallayqa Qichwa runa, Antikunapa chawchin kani.
Kunanpacha ñuqapas karu llaqtapi, sapay, imaymanaykunata saqispa, munasqay aylluykunata, wawaykunatapas sapa llaqtapi wikchuspa, munasqay masayta, yanayta, urpi wayllusqayta waqachistin. Tayta mamaytapas wiqi ñawintinta saqispa:
Waqana patapi saqitamuni,
kuyay mamayta wiqi ñawintinta,
parparwaypimi saqitamuni
kuyay taytayta llaki sunquntinta.
Aman mamallay waqallankichu,
paqarin minchallami kutirqamuchkasaq,
Aman taytallay llakillankichu,
paqarin minchallami kaypi karuchkasaq,
Yachasqayki hinapas qichwa runakunaqa tukuyniqpiñami kikuyuhina miraspa purichkanchik, mitmakunahina, qichwa kawsayninchikta, rimayninchikta tiqsimuyuman riqsichispa yachachispa. Kunanqa manami limallapichu tarikunchik, wayanakuna hinami llaqtan llaqtan qachwastin purichkanchik, wakintaq chayñakunahina taki unquy takiykuspa.
Kunanchariki kaypi umay kachkan, puywanniyqa Qusqupi, yuyayniyqa Antapampa llaqtaypi, chakrapi, Wankaykuspa, Wayliyaykuspa, Mayurata tusuykuspa, uywaykunapa qipanpi, lawatata pukuykuspa, wachatata mikuspa. Kay llaqtakunapiqa manami atinichu iman kasqay kayta, manataq kuka, manataq aqa, apuykunapas qunqasqa, imaynaraq sachaykunapas, inaynaraq nispa. Imaynami kawsasaq, hamkari, mutiri, mamaypa lawanri, warmiypa munayninrí, kikinchus kanman, pitaña maytaña tariyman chaypas, paykuna hina manapunichá, Kutipa takipi nisqanhina:
Tiqsi muyutañas ñuqaqa muyumuni,
llapan llaqtatañas ñuqaqa purimuni,
manayá tarinichu simiyki simiyuqta,
manasyá tarinichu sunquyki sunquyuqta.
Yawllay yana ñawi, yawllay suni chukcha.
Kaypi, wakpimi, imaymanata qammanta internet nisqapi kuskispa tarini, takikunata kunkaykipi uyarini, chaykunata uyarispaytaq, wiqiparalla atipawan, llaki puyulla mistuykuwan, sunquy qiwikacharikun, kuyayta llakimantachus ichari kusikuymantachus kanpas. Imaymanata yuyarispataq llaqtayman atipakuylla atipakuni. Llaqtaypas kaqyá, kunanqa hukkunañayá llaqtachaykukunku.
Sutiykitapis uyarinitaq runapa siminpi, qillqakunapipis qillqasqata rikuni, sapa llaqta puripakusqaypipas kikillantaq. Chaymi muspaylla muspani, maypim kachkanki taytay nispa, muspayllaypitaq nini mayqin llaqtapiraq saykusqa purichkan nispa, Antawayllas llaqtapichá, Qusqupichu, Ayakuchupiñachá, ichari Limapichus kuyaylla nispa.
Chaymanta nillanitaq mayqin llaqtapiraq tinkurquyman, chaypi rimaykuyman mana tukuyta, willaykuyman imaymanamanta nispa. Ichaqa manayá, musquyllaychariki, ariyá purichkanipas, ñuqapis qamhina purinkichuyá kachkani, purisqayki llaqtakunapi, qam chayasqayki ñankunapi, runanchikkunawan kawsaspa, rimanaykukuspa, llamkaspa, achtawanraq qichwakayta huntapasaq nispa puriytaqa purichkaniyá kanpas.
Ñuqaman kutimuspa imanaymantaq, chusaq tarikuni, wakchay wakcha sapay qawaykukuni. Ichaqa manayá sunquy tak nirinchu, chaymantataq Challwanka takita yuyarini:
Chaqña llaqtapi aqacha upyasqay sunquy ukupim qucharayachkan,
Chaqña llaqtapi aqacha upyasqay sunquy ukupim qucharayachkan,
icha suliman, icha wininu, chaypunichari qucharayachkan.
icha suliman, icha wininu, chaypunichari qucharayachkan.
Willasqayki, arí llaqtakunapi purispan achtawanraq qampa yachaykuna saqisqaykiwan kallpachakuspapuni purichkayku. Takisqaykita, rimasqaykita uyarispa achtawanraq qichwa kayniyku qaqahina chilancharikun.
Taytay Arguedas, maypiraq karqani chayna llakisqa purichkaptiyki. Yachaylla yachaykuyman karqa, qamwan kuchkachá sayariyman karqa. Kawsaytapas, wañuytapas mana manchaspa, wañuyqa wañuyyá, kawsayqa kawsaylla, pipunimi yachaykunman imaynami kasqantapas, chiqam kawsaqyallá, qamhina sunquyuq runalla, tarikunñachu chayna runa, llantullaykipas kayman nini.
Qamhina manañam, qichwa kawsaypi yuyaychakuq, sunquchakuq, wañuspapapas kawsariq. Ñuqapis nichkaniyá, imaynami kanman chay nispa, atikunmanchu mana imapaq kawsay, munasqayki, yuyaychakusqayki, imaymana rurasqayki chusaqlla, chusaq, chusaqpi kaptin.
Uyarikunmi sutiyki, kaypipas, maypipas, llaqtan, llaqtan purisqaypi, arí yuyarichkasunkikun runanchikkunapas, uk runakunapas. Manam wañunkichu, pitaq Arguedas wañusqanta yuyarisun nin, manami pipas, hinantin runakunaqa Arguedas taytanchikpa paqarisqanta, kawsaynintami yuyarichkayku.
Mana yuyayniyuq runakunapas qillqasqaykikunata ñawincharispami arí sayarichkanku, ñuqaqa qichwarunami kani nichkanku, allimantaraq wakinqa, llaqtanchikkunapis rikcharichkanñan, pisipisimantachá astawanraq hatarinqaku, wawakunapis qichwa siminkupi yachachkankuñan, atinqakuraqmi, manaraqmi kawsayninchikqa wañunqaraqchu: Apurimaq llaqtanchikpi achwan kanqaraqmi, uyarikuchkanraqmi takinchikkuna, tusuyninchikkuna tusukunqaraqmi, waynakunapas qachwakuchkankuraqmi chiri qasakunapi, wayqun, wayqun pakasqa llaqtakunapi, wayliyachkaykum, mayuratapas tusuchkayku, yaku raymipas kachkallanmi, qichwa kawsay kachkanraqmi. Manaraqmi uk ñawiwan tikrawankuraqchu, sunquykupas achwan qichwan, yachayniykupas achwan chanin. Kachkaniraqmi nirqanki, arí ñuqaykupas kikinta nichkallaykutaq, nichkasallaykutaq kachkaykuraqmi, kachkallasaykupuniraqmi, kaypim kachkayku, manaña rikuy munaq runakunapa sunqun piñachiq, chiqniqninchik runapa uman muyuchiq. Wikchusqapas, witusqapas allin sachahina mana chinkaq, qarqusqapas mana ripuy munaq:
Ripuy ripuy niwachkanki,
Pasay pasay niwachkanki,
Manaraq ripuypas munachkaqta,
Manaraq pasayta munchkaptiy.
Ripuytaqa ripusaqsi,
lataytaqa latasaqsi,
Manaña, manaña kutimuqpaq,
Manaña manaña hamuqpaqña.
Umaykupis kikinraqmi may kananpi churkurayachkan, manaraqmi atinkuchu qururuspa ukwan umanchawaykuta. Achtawanraqmi kallpachakuchkayku. Wakin llaqtakunapiqa wawakunapas mana chanin kawsay apamuwaqninchikkunata riqsispañami wiñachkanku, chiqan ima kasqanta ñakarisqanchikmanta uyarispa, Pachukutiqa kaypiñam tarikun. Allimanta, ñami chay ispañulkunapa hatuchachiq wasikuna sayarichisqankupis tunichkanña, imaymana yuyay kastunasqankunapis urmaylla urmachkan, purmaylla purmachkan. Chaynan tukukunqa. Hinantin llaqtakunapiñam musuq Inkapas, Amarukuna, Willkapasakuna, Willkamarukuna, Sisakuna, Katarikunapas, purichkanku, ichaqa chayraqmi tarinakusayku, suyasqayki, suyasqanchik punchaw chayamunqam. Uchuyraq, hatunraq mayukunahina urqukunamanta uraykamuchkanku, sachasachamanta hamuchkankuñami, tinkuruspataq hatun hatun mayu rikurisunchik, imaymana ñakariykunata, awqa runakunapa munasqanta tuytustin, pampastin, manakaq imaymanata tunichistin, wikchustin, chaymantaraqmi sayarinqa Wakanchikkuna, Apunchikkuna, Qunupanchikkuna, Illanchikkuna, wasinchikkunapas rumimantakama, wakmanta sachakunahina sayarinqa, tikarinqa, Pachamamanchikpas allimanta kusirikuspa kaqmanta puturinqa, hampatukunapas parata waqyastin qachwarinqa. Machunchikkunapas, mallkinchikkunatapas rikcharimuspa ñanninchikta chaninchanqaku, qichwa kawsayninchik achtawanraq kallpachakunqa, haylli, haylli, haylli.
Kanqan punchaw nirqanki, chay punchawmi kaypiñam, chayamuchkanñan kayllañam kachkan. Muchuyninchikqa tikrakunqan allin kusi kawsaypi. Chaykuna mana rikuy munaq runakunaqa manañami kaypiñachu tiyanku, hamakuhinami karu karu llaqtakunamanña chiparakamunku, ichayá allin yawarta tarinkuman.
Maypiña kaspapas runanchikkunaqa kutimullanqakun, wakinqa watan watan chayamullachkankupunimi sunqucharikuq, tusurikuq, ayllucharikuq. Chiqirisqa sapanka karu llaqtapi kachkankuraq, manami pisillachu kanchik, may waranqa waranqa kachkanchik.
Qammi achwan Pachakuti kallpachaq taytayku kachkanki. May qasapiña, may apachitapiña, may wayqupiña samaspapas, tiyarimullayña, hamullayña, kunanpachapuni, achtawanraq qawaykachiwayku chay chuya allin ñamta, amaña panta pantaychu purichkasaqku, ñanchaykaysillawaykuña sumaq purinaykupaq.
Samasaq nisqayki punchawmantami, manapuni puñuykuchu, chillmiylla chillmiyku, sunquykupas manami tass nirinchu, haya hayalla kukapas. Tuyakunapas kuyayllata waqachkan, manataq misitupas qasi mikunanpi purinchu.
Manami wañuy raymiqa aypamuwasunchu, hampuy taytay, hampuy, kaypiña aqachanchikta upyarisun, kukachanchikta hallparisun, chaymanta wayralla, kusi sunqu, chuya yuyay allin kawsayman chayarqusun.

Willkamaru, Apuqrunan.
Michikan llaqtapi, qipa tarpuy wichaypi, 07, 2010. 8:00. Paray wichaypi matipasqa.

viernes, 24 de diciembre de 2010

N a p a y k u k u y

Kunanpas, haykaqpas,         amapuni chiqninakuspa, amapuni qawanakuspa, amapuni kara sunqu.
Imatapas yuyaychakusun, sunquchakusun, rurasunpas wañukuq runahinalla .
Amataq pitapas qunqarqusunchu,
Ñawpanchikkunata, Apunchikkunata,
Pachamamanchikta,  Kuraqninchikta,
Taytamamanchikta  Llaqtanchikta,
Kusi  kusi sunqulla,             Chuya yuyaylla,
Qichwa kawsay ñanta     mana chinkachispa.

Tukuy munakuywan sapankaykichista  marqaykuykichis.

W i l l k a m a r u

Chakra uyway wichay, 2010

viernes, 10 de diciembre de 2010

Qichwa yachachiqkunapa haylli takin

Wawqiykuna, panaykuna, kuraqniykuna, wiñaymasiykuna, sullkaykuna, hinantin llaqtakunapi kawsaq, kay takita uyarispa sumaqta yuyaymanakusun imaymana rurasqanchikpi, qichwa runahina, qichwa yachachiqhina, sichus chiqan chayqa kusirichiwasun,sichus mana chayqa llakichiwasun. Maymantaña hamuspapas, piña, mayña qillqarqan, takin chaypas ñuqanchisqa sunqunchiswan uyarisun.

domingo, 5 de diciembre de 2010

TANKARCHA (Waqay taki)


CIRI wiñaypaq yuyarisqam kanki,
TANKARCHA
(Waqay Taki)
Wasi punkuta rikurimuyña, kallichamanta yaykuykamuyña,
Mikunaykita qaraykamuway, waykusqaykita mikuykachiway.

Manallapuni kutimuptiyki, manallapuni chayamuptiyki,
Mana qarpasqa tikachahina, maqiyarquspa wañurqullasaq.

Ullantaytanpu wasichaykipi, Urupanpallay llaqtachaykipi,
Wawaykikuna maskachkasunki, yarqawan nispa, chakiwan nispa.

Ñuqallaychu waqachirqayki, ñuqallaychu piñachirqayki,
Chaychu kunanri saqirquwanki, chaychu kaynata wikchurquwanki.

Kunan maypitaq maskamusqayki, kunan maypitaq tarimusqayki,
Urquchanpichu qasachanpichu, maypim yanallay pakarqukunki.

Yunkachapiña tarikuspapas, mayqin ñanpiña chinkaykuspapas,
Kutimullayña chayamullayña, manallapunis sapay kaymanchu.

Paqarillaway kunanhinari, minchachallaway punchawchallari,
May llaqtamantaq chayarqullasaq, may wasipitaq tinkurqullasun.

Qaqallatachu yanallay nisaq, mayullatachu masallay  nisaq,
Paykunallachu waqaysiwanqa, paykunallachu kawsaysiwanqa.

Maypiñam kanki, maytam richkanki, maypiñam kanki maytam richkanki,
Qusqullatachu, limallatachu, arqipatachu, boliviatachu.

Desaguadero fronterapichu, quchapampallay llaqtachapichu,
Suyallawanki aypamusqayki, willaykullaway nillaykullaway.

Noviembre puyu, diciembre para, noviembre puyu, diciembre para,
Amallapuni pakaykullaychu, yanachallaypa yupichantaqa,
Amallapuni chinkaykachiychu, masachallaypa uyachantaqa.

YANAN CHINKACHIQ WALLATA,
Qampa sutiykipi Willkamaru wawqiyki qillqarqa.
Michigan, USA. 12-06-10: 21:40

Ronald: Samicha, Ma. Joliecha, Ma. Del Carmen, Martín, Qamwan kuchka llakipipas, kusiypipas.
Ciriqa, warmi wawaykiwan kuchka maymantapas chaskachahina, tikachahina, pichiwchahina kancharimusunki, rimaykamusunki, paykunam allinta kallpachasunki, ichaqa amapuni qunqankichu.

sábado, 27 de noviembre de 2010

WAYLIYA TAKI,



EULOGIO CASTILLO ZAMALLOA TAYTAYPAQ, PAQARISQAN PUNCHAWTA YUYARISPA,

Wayliya, wayliyahiya, wayliya, wayliyahiya,
wayliyahiya, wayliya, wayliyahiya wayliya,
Kay uray llaqtkunapis,
Kay wichay suyukunapis,
Sipichiwayta munanku,
Wañuchiwayta nichkanku,

Hinayá rimachkachunku,
Hinayá muspachkachunku,
Atinkuqakuchu ñuqawan,
Wiñay kawsaqmi kachkani.
Wayliya, wayliyahiya, wayliya, wayliyahiya,
wayliyahiya, wayliya, wayliyahiya wayliya,

Qawaylla, qawaykullaway,
riqsiylla riqsiykullaway,
Castillo qaqam kachkani,
anti runallas kachkani,

Munanki, mana munanki,
yuyanki, mana yuyanki,
ñuqam chay kanka kachkani,
qarichakuna waqachiq.
Uk saqmayllawan puñuchiq.
Wayliya, wayliyahiya, wayliya, wayliyahiya,
wayliyahiya, wayliya, wayliyahiya wayliya,

MI, ayamarqay killapi, 30, 2010